Toen Van Riebeeck voet aan wal zette in Zuid-Afrika was slavernij een wijd verbreide en algemeen aanvaarde instelling. De transatlantische slavenhandel verscheepte jaarlijks duizenden Afrikanen naar de nieuwe wereld. Van kort na zijn aankomst vroeg Van Riebeeck al om slaven om het vuile en het zware werk te doen. Het aantal Europeanen was immers zeer gering en het tekort aan arbeidskrachten liet zich snel voelen. De plaatselijke bevolking mocht niet in slavernij gehouden worden, en zij waren er evenmin in geïnteresseerd om vrijwillig in dienst te gaan bij de blanken.

Al in 1657 kreeg men aan de Kaap officiële instructies in verband met het verwerven van slaven: zij konden verworven worden via diefstal van Portugese slavenschepen of zij konden gekocht worden op alle plaatsen waar VOC-schepen aanlegden. De VOC zelf sponsorde slaventransporten vanuit Oost-Afrika, India, Madagascar en Indonesië.

Aan de Kaap waren er twee soorten slaven: de VOC-slaven en degenen die in privé-bezit waren. De VOC-slaven werden ondergebracht in een slavenhuis waarvan de bouw opgestart werd in 1679. Dit gebouw bestaat nog en herbergt nu het SA Kultuurhistoriese Museum in Kaapstad. VOC-slaven konden zeer uiteenlopende functies bekleden: ambachtslui, tuiniers, hospitaalhulpjes, vertalers, zelfs hulpjes van de politie.

Privé-slaven konden eveneens op uiteenlopende manieren ingezet worden: als veehoeders, landbouwhulp, ambachtslui en voor het huishoudelijke werk. Over 't algemeen werden de Afrikaanse slaven ingezet voor het zwaarste werk, de Maleise slaven - een verzamelnaam voor slaven afkomstig uit het Oosten - waren vooral ambachtslui, en de slaven van gemengd ras waren meestal huispersoneel.

Tegen het begin van de 18e eeuw berustte de economie in Zuid-Afrika voor een groot deel op slavenarbeid. Geen enkele "vrijboer" kon het zich voorstellen om zelf in dienst te gaan bij een andere vrijboer. Het grootste deel van de arbeid werd dus gedaan door slaven of bedienden - een statuut dat de Khoikhoi dikwijls hadden.

De behandeling van de slaven kon zeer erg variëren. Op geregelde tijdstippen vaardigde de VOC reglementen uit die een menselijke behandeling van de slaven moesten garanderen, maar die werden uiteraard niet altijd nageleefd. Huwelijken tussen blanken en slavinnen waren officieel verboden, maar dat belette niet dat veel kolonisten relaties hadden met hen. In de vroege periode van de kolonisatie werden die dikwijls niet eens afgekeurd, integendeel: uit zo'n relaties konden kinderen geboren worden, wat extra-slaven opleverde! Ook relaties met de Khoikhoi, die in principe niet tot slaaf mochten gemaakt worden, kwamen veel voor - voldoende in ieder geval om hele gemeenschappen voort te brengen, zoals bv. de Griqua. Men mag niet vergeten dat er in de beginperiode van kolonie gedurende een zeer lange tijd ook een nijpend tekort aan vrouwen was. Samen met de Khoikhoi werden de slaven de voorouders van de huidige kleurlingenbevolking.

Met de import van slaven uit het Oosten kwam ook de islam binnen in Zuid-Afrika. Voor slaven werden immers beperkingen gesteld op de christianisering. Zij werden bv. wel gedoopt maar zij mochten geen christelijk huwelijk sluiten. Een islamitische huwelijk daarentegen was wel mogelijk. Zo ontstond geleidelijk aan een islamitische gemeenschap in Zuid-Afrika. Nu nog kan men in Kaapstad de wijk Bo-Kaap bezoeken, die ook de Maleise wijk genoemd wordt: temidden van mooi gekleurde huizen staat nog steeds de moskee. De wijk werd rond 1750 gebouwd voor Nederlandse kolonisten, maar na de afschaffing van de slavernij in 1834 gingen veel bevrijde slaven er wonen, en zo kreeg de wijk haar huidige karakter.

De slaveneconomie had nog een ander gevolg: alle slaven, van welke herkomst ze ook waren, kwamen in dienst bij Nederlandssprekenden. Geleidelijk aan verloren zij hun eigen talen en gingen zij Nederlands spreken, zij het dan met enige eigen inbreng. Bovendien waren het huisslaven die belast werden met de verzorging en de opvoeding van de kinderen van de boeren die het taalgebruik van de bedienden overnamen. Deze vermenging van taalinvloeden ligt aan de oorsprong van het Afrikaans, dat overigens pas in 1925 tot officiële taal werd uitgeroepen.

Het is dan ook geen wonder dat de allereerste geschreven teksten in het Afrikaans islamitisch-religieuze teksten zijn die, vanaf het begin van de 19e eeuw, neergepend werden in... Arabisch schrift!